An próiseas trasuite
Go déanach in 2019, bhunaigh Aireacht Cultúir Phoblacht na Liotuáine meitheal náisiúnta maidir le trasuí fhorálacha na Treorach. Chuir ionadaithe ó leabharlanna, cartlanna, músaeim agus institiúidí cultúrtha eile páipéar seasaimh faoi bhráid na hAireachta le tacaíocht ó Fhondúireacht Wikimedia agus Creative Commons. Dá réir sin, d’fhoilsigh eagraíochtaí comhbhainistíochta agus foilsitheoirí páipéar seasaimh a d’fhreagair do na pointí a d’ardaigh eagraíochtaí oidhreachta cultúrtha, rud a thug níos mó airde, ar an drochuair, ná na pointí a d’ardaigh earnáil na hoidhreachta cultúrtha.
Chuir an Liotuáin an próiseas chun Treoir CDSM a thrasuí i gcrích go hoifigiúil an 24 Márta 2022, nuair a ghlac an Seimas (an Pharlaimint) an dréachtdlí. Mar sin féin, níor tháinig cuid de na forálacha i bhfeidhm go dtí mí na Bealtaine agus mí an Mheithimh.
Mianadóireacht téacsanna agus sonraí
Mar thoradh ar thrasuí na bhforálacha maidir le mianadóireacht téacsanna agus sonraí i ndlí na Liotuáine, ceadaítear d’eagraíochtaí taighde eolaíoch agus d’institiúidí oidhreachta cultúrtha ábhair a bhfuil rochtain dhlíthiúil acu orthu a atáirgeadh chun mianadóireacht téacsanna agus sonraí a dhéanamh, fad is atá sé chun críoch neamhthráchtála agus taighde. Is féidir leo é sin a dhéanamh gan cead ón sealbhóir cirt agus gan aon ríchíosanna cóipchirt a íoc. Is féidir cóipeanna de na hoibreacha a dhéantar chun na críche sin a stóráil agus a choinneáil chun críocha taighde, lena n-áirítear chun torthaí taighde a fhíorú.
Glacadh an dara heisceacht freisin lena gceadaítear d’aon duine mianadóireacht téacsanna agus sonraí a dhéanamh i gcomhréir leis an Treoir, agus an fhéidearthacht ann do shealbhóirí cirt úsáid a n-ábhar a thoirmeasc ar an mbealach sin. Ar an iomlán, ionchorpraíodh na forálacha sin ar bhealach atá an-dílis do théacs na Treorach.
Caomhnú na hoidhreachta cultúrtha
Mar thoradh ar thrasuí na heisceachta maidir le caomhnú, tá leathnú tagtha ar raon feidhme na heisceachta maidir le caomhnú atá ann cheana i ndlí cóipchirt na Liotuáine. Leis an bhforáil atá ann faoi láthair, ceadaítear d’institiúidí oidhreachta cultúrtha macasamhla a dhéanamh d’ábhair atá á gcoinneáil ina mbailiúcháin ‘bhuan’ (a thuigtear mar ábhair a bhaineann leis an institiúid ‘de cheart úinéireachta’ nó ‘arna n-aistriú le ceart iontaobhais’) chun críoch caomhnaithe, gan beann ar chineál na n-ábhar.
Níl an úsáid seo faoi réir luach saothair. Is féidir le hinstitiúidí oidhreachta cultúrtha brath ar thríú páirtithe chun na cóipeanna sin a chruthú. Níl aon teorainn ar fhormáid ná ar mheán an atáirgthe ná ar líon na gcóipeanna. Ní féidir leis an sealbhóir cirt an ceart atá ag eagraíochtaí oidhreachta cultúrtha na cóipeanna sin a dhéanamh a bhaint trí chonradh.
Gníomhaíochtaí teagaisc digiteacha agus trasteorann
Le trasuí Threoir CDSM, ceadaítear le dlí cóipchirt reatha na Liotuáine úsáidí áirithe d’ábhair chosanta le haghaidh gníomhaíochtaí teagaisc gan gá le cead ón sealbhóir cirt. Tá sé seo bunaithe ar eisceacht ó chóipcheart, seachas córas bunaithe ar cheadúnas.
Faoin eisceacht, is féidir le hinstitiúidí oideachais, lena n-áirítear leabharlanna ollscoile agus cartlanna a ghlacann páirt i gcláir oideachais fhoirmiúla, saothair agus a gcóipeanna digiteacha a atáirgeadh, a fhoilsiú, a chur ar fáil go poiblí (trí líonraí ríomhaireachta ar líne) agus sleachta beaga nó gearra díobh a thaispeáint. D’fhéadfadh sé sin a bheith sa bhunteanga agus san aistriúchán araon, agus chun críocha teagaisc agus taighde neamhthráchtála amháin, agus a mhéid is gá don ghníomhaíocht. Fad is atá na húsáidí faoi fhreagracht na hinstitiúide oideachais, is féidir iad a dhéanamh ar a n-áitreabh nó in áiteanna eile, nó trí úsáid a bhaint as líonra leictreonach slán nach bhfuil rochtain ach ag múinteoirí, léachtóirí agus mic léinn na hinstitiúide oideachais air. Níl téarmaí conarthaí lena gcuirtear cosc ar na húsáidí dlíthiúla sin bailí.
Oibreacha nach bhfuil ar fáil ar bhonn tráchtála
Is saothair nach bhfuil ar fáil ar bhonn tráchtála iad saothair ar dócha iad a bheith faoi chóipcheart, a shuíonn i mbailiúcháin oidhreachta cultúrtha ach nach bhfuil ar fáil ar bhonn tráchtála a thuilleadh, nó nach raibh ar fáil ar bhonn tráchtála riamh. Foráiltear anois le dlí cóipchirt na Liotuáine do chóras atá bunaithe ar cheadúnas nó ar eisceacht. Ceadaíonn an ceadúnas, arna dheonú ag eagraíocht chomhbhainistíochta atá ionadaíoch go leor ar an gcineál ábhair agus ceart, d’institiúidí oidhreachta cultúrtha saothair tráchtála a chur ar fáil ar líne san Aontas Eorpach agus sa Limistéar Eorpach Eacnamaíoch. Faoin eisceacht, tá ‘cur ar fáil ar líne’ teoranta don Liotuáin.
Leis na ceadúnais agus leis an eisceacht araon, ba cheart go mbeifí in ann saothair a dhigitiú agus a chomhroinnt ar líne lasmuigh den tráchtáil, ar choinníoll go bhfuil siad lonnaithe go buan i mbailiúcháin na hinstitiúide oidhreachta cultúrtha.
Ní shainmhínítear i bhforáil na Liotuáine saothair nach bhfuil ar fáil ar bhonn tráchtála lasmuigh de théacs na Treorach, ná an ‘iarracht réasúnach’ is gá a dhéanamh chun a chinneadh nach bhfuil saothar ar fáil ar bhonn tráchtála, ach d’fhéadfaí é sin a chumhdach i rún ón Rialtas nó i mínithe ón Aireacht Cultúir. Is dócha go mbunófar bunachar sonraí náisiúnta arna reáchtáil ag Leabharlann Náisiúnta na Liotuáine le haghaidh bearta poiblíochta maidir le saothair nach bhfuil ar fáil ar bhonn tráchtála.
Is féidir le sealbhóirí ceart a iarraidh nach n-úsáidfear a gcuid saothar trí nós imeachta um rogha gan a bheith páirteach a thionscnamh ar thairseach Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh (EUIPO) nó trí iarraidh a chur faoi bhráid na hinstitiúide oidhreachta cultúrtha. Sa chás sin, déanfaidh an institiúid meastóireacht ar an iarraidh, déanfaidh sí na bearta is gá chun stop a chur le húsáid an ábhair, agus cuirfidh sí an sealbhóir cirt ar an eolas laistigh de 10 lá oibre. Is féidir le heagraíocht chomhbhainistíochta iarratais a phróiseáil freisin nuair a úsáidtear ábhar faoi cheadúnas. Tá sealbhóirí cirt a roghnaíonn gan a bheith páirteach i dteideal cúiteamh aonuaire as úsáid an ábhair, arna íoc ó bhuiséid an rialtais, trí iarraidh a chur faoi bhráid institiúid atá údaraithe ag an Rialtas.
An Fearann Poiblí
Ceanglaítear leis an bhforáil san fhearann poiblí i dTreoir CDSM nach n-éilítear aon chearta comharsanacha le haghaidh grianghrafadóireacht neamhbhunaidh in atáirgí digiteacha saothar amharc-ealaíon san fhearann poiblí. Mar thoradh air sin, ba cheart saothair amharc-ealaíon san fhearann poiblí a roinntear go digiteach a bheith saor ó shrianta cóipchirt, ach amháin más ‘saothar ealaíne’ atá faoi chosaint cóipchirt ann féin é atáirgeadh an tsaothair. Thrasuigh an Liotuáin an fhoráil sin i ndlí na Liotuáine.
Tuilleadh eolais
Is féidir leat tuilleadh a léamh faoi thrasuí Threoir CDSM agus an dlí cóipchirt sa Liotuáin ar leathanaigh Communia (anseo agus anseo), leathanach CIPPM. Tá faisnéis ghinearálta faoi théacs na Treorach ar fáil sa mhíniúchán seo, sa seimineár gréasáin seo ag Europeana agus sa seimineár gréasáin seo ag DRI.
Más mian leat tuilleadh a fhoghlaim faoi chóipcheart agus oidhreacht chultúrtha dhigiteach, bí páirteach i bPobal Cóipchirt Europeana agus léigh ár sraith nuachta Treoir Pro CDSM.