Proces transpozycji
Pod koniec 2019 r. Ministerstwo Kultury Republiki Litewskiej utworzyło krajową grupę roboczą ds. transpozycji przepisów dyrektywy. Przedstawiciele bibliotek, archiwów, muzeów i innych instytucji kultury przedstawili ministerstwu stanowisko przy wsparciu Fundacji Wikimedia i Creative Commons. Z kolei dokument przedstawiający stanowisko w odpowiedzi na kwestie poruszone przez organizacje dziedzictwa kulturowego został opublikowany przez organizacje zbiorowego zarządzania i wydawców, co niestety przyciągnęło więcej uwagi niż kwestie poruszone przez sektor dziedzictwa kulturowego.
Litwa oficjalnie zakończyła proces transpozycji dyrektywy w sprawie CDSM w dniu 24 marca 2022 r., przyjmując projekt ustawy przez Seimas (Parlament). Część przepisów weszła jednak w życie dopiero w maju i czerwcu.
Eksploracja tekstów i danych
W wyniku transpozycji przepisów dotyczących eksploracji tekstów i danych do prawa litewskiego organizacje badawcze i instytucje dziedzictwa kulturowego mogą powielać materiały, do których mają legalny dostęp, w celu prowadzenia eksploracji tekstów i danych, o ile służy to celom niekomercyjnym i badawczym. Mogą to zrobić bez zgody właściciela praw i bez płacenia jakichkolwiek opłat licencyjnych z tytułu praw autorskich. Kopie prac wykonanych w tym celu mogą być przechowywane i przechowywane do celów badawczych, w tym w celu weryfikacji wyników badań.
Drugi wyjątek umożliwiający każdemu prowadzenie eksploracji tekstów i danych został również przyjęty zgodnie z dyrektywą, z możliwością zakazania przez podmioty praw korzystania z ich materiałów w ten sposób. Ogólnie rzecz biorąc, przepisy te zostały włączone w sposób bardzo wierny tekstowi dyrektywy.
Ochrona dziedzictwa kulturowego
Transpozycja wyjątku dotyczącego ochrony doprowadziła do rozszerzenia zakresu istniejącego wyjątku dotyczącego ochrony w litewskim prawie autorskim. Obecny przepis umożliwia instytucjom dziedzictwa kulturowego zwielokrotnianie materiałów przechowywanych w ich „stałych” zbiorach (rozumianych jako należące do instytucji „na podstawie prawa własności” lub „przekazywanych na podstawie prawa zaufania”) do celów ochrony, niezależnie od rodzaju materiałów.
Korzystanie to nie podlega wynagrodzeniu. Instytucje dziedzictwa kulturowego mogą polegać na osobach trzecich przy tworzeniu tych kopii. Nie ma ograniczeń co do formatu lub nośnika zwielokrotniania ani co do liczby kopii. Prawo organizacji dziedzictwa kulturowego do sporządzania tych kopii nie może zostać zniesione w drodze umowy przez podmiot praw autorskich.
Cyfrowa i transgraniczna działalność dydaktyczna
Wraz z transpozycją dyrektywy CDSM obecne litewskie prawo autorskie zezwala na pewne wykorzystanie chronionych materiałów do działalności dydaktycznej bez konieczności uzyskania zgody posiadacza praw. Opiera się to na wyjątku od prawa autorskiego, a nie na systemie opartym na licencji.
W ramach wyjątku instytucje edukacyjne, w tym biblioteki uniwersyteckie i archiwa, które biorą udział w formalnych programach edukacyjnych, mogą powielać, publikować, udostępniać publicznie (za pośrednictwem sieci komputerowych online) i wyświetlać fragmenty utworów i ich kopie cyfrowe na małą skalę lub w krótkich odcinkach. Może to być zarówno w języku oryginalnym, jak i w tłumaczeniu, i tylko do niekomercyjnych celów dydaktycznych i badawczych oraz w zakresie niezbędnym do działania. Tak długo, jak korzystanie z nich leży w gestii instytucji edukacyjnej, mogą one odbywać się w ich pomieszczeniach lub w innych miejscach lub przy użyciu bezpiecznej sieci elektronicznej, do której mają dostęp tylko nauczyciele, wykładowcy i uczniowie instytucji edukacyjnej. Warunki umów, które uniemożliwiają takie legalne wykorzystanie, nie są ważne.
Utwory niedostępne w obrocie handlowym
Utwory niedostępne w obrocie handlowym to utwory, które prawdopodobnie są objęte prawem autorskim, które znajdują się w zbiorach dziedzictwa kulturowego, ale nie są już lub nigdy nie były dostępne komercyjnie. Litewskie prawo autorskie przewiduje obecnie system oparty na licencji lub wyjątku. Licencja przyznawana przez organizację zbiorowego zarządzania, która jest wystarczająco reprezentatywna dla rodzaju materiału i praw, umożliwia instytucjom dziedzictwa kulturowego udostępnianie utworów w obrocie handlowym online w Unii Europejskiej i Europejskim Obszarze Gospodarczym. Zgodnie z tym wyjątkiem „udostępnianie online” ogranicza się do Litwy.
Zarówno licencje, jak i wyjątek powinny umożliwiać digitalizację i udostępnianie online utworów niedostępnych w obrocie handlowym, o ile znajdują się one na stałe w zbiorach instytucji dziedzictwa kulturowego.
W litewskim przepisie nie zdefiniowano utworów niedostępnych w obrocie handlowym poza tekstem dyrektywy ani „rozsądnego wysiłku”, który należy podjąć, aby stwierdzić, że utwór jest niedostępny w obrocie handlowym, ale może to zostać uwzględnione w uchwale rządu lub w wyjaśnieniach Ministerstwa Kultury. Prawdopodobnie zostanie utworzona krajowa baza danych prowadzona przez Litewską Bibliotekę Narodową w celu promowania utworów niedostępnych w obrocie handlowym.
Posiadacze praw mogą zażądać, aby ich utwory nie były wykorzystywane, wszczynając procedurę opt-out na portalu Urzędu Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) lub składając wniosek do instytucji dziedzictwa kulturowego. W takim przypadku instytucja ocenia wniosek, podejmuje niezbędne kroki w celu zaprzestania korzystania z materiału i informuje o tym posiadacza praw w terminie 10 dni roboczych. Wnioski mogą być również rozpatrywane przez organizację zbiorowego zarządzania, jeżeli materiał jest wykorzystywany na podstawie licencji. Posiadacze praw, którzy zrezygnują, są uprawnieni do jednorazowej rekompensaty za wykorzystanie materiału, wypłacanej z budżetów rządowych, poprzez złożenie wniosku do instytucji upoważnionej przez rząd.
Domena publiczna
Przepis dotyczący domeny publicznej zawarty w dyrektywie CDSM wymaga, aby w cyfrowych reprodukcjach dzieł sztuki wizualnej należących do domeny publicznej nie dochodzić żadnych praw pokrewnych w odniesieniu do fotografii nieoryginalnej. W związku z tym dzieła sztuki wizualnej należące do domeny publicznej udostępniane w formie cyfrowej powinny być wolne od ograniczeń wynikających z prawa autorskiego, chyba że zwielokrotnianie dzieła jest samo w sobie „dziełem sztuki” chronionym prawem autorskim. Litwa dokonała transpozycji tego przepisu do prawa litewskiego.
Dowiedz się więcej
Więcej informacji na temat transpozycji dyrektywy CDSM i prawa autorskiego na Litwie można znaleźć na stronach Komunii (tutaj i tutaj),na stronie CIPPM. Ogólne informacje na temat tekstu dyrektywy są dostępne w niniejszym objaśnieniu, w niniejszym webinarium Europeany oraz w niniejszym webinarium DRI.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o prawach autorskich i cyfrowym dziedzictwie kulturowym, dołącz do społeczności Europeana Copyright Community i przeczytaj naszą serię wiadomości CDSM Directive Pro.